Smolar Grzegorz

Grzegorz Smolar, właściwie Hersz Smolar, urodził się 15 kwietnia 1905 roku w Zambrowie w rodzinie Dawida, producenta wody sodowej. Do 1917 ukończył cztery klasy szkoły podstawowej, a w latach 1918-1919 organizował w miasteczku lewicującą grupę młodzieży syjonistycznej, nazwaną Związkiem Młodzieży Socjalistycznej.

W lipcu 1920, podczas wojny polsko-bolszewickiej, po zajęciu Zambrowa przez Armię Czerwoną, został z jej ramienia członkiem miejscowego Komitetu Rewolucyjnego. Po wyparciu bolszewików poszukiwała go polska żandarmeria wojskowa, co zmusiło go do wyjazdu do Warszawy, gdzie wstąpił do Komunistycznej Partii Robotniczej Polski.

Partia przerzuciła go do Kijowa, gdzie pełnił funkcje sekretarza Wydziału Ekonomicznego Gubernialnego Komitetu Komsomołu oraz sekretarza gazety "Młodzież Robotnicza". Następnie studiował w sekcji żydowskiej Komunistycznego Uniwersytetu Mniejszości Narodowych Zachodu w Moskwie. Po śmierci Włodzimierza Lenina w 1924 został delegowany do Humańskiego Komitetu Okręgowego Komsomołu, gdzie organizował tzw. zaciąg leninowski. W 1925 przyjęto go do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików), a następnie przeniesiono do Charkowa, gdzie pracował jako redaktor "Młodej Gwardii", a później do Moskwy.

W 1926 został wybrany na członka Centralnego Żydowskiego Biura Komitetu Centralnego Komsomołu. Dwa lata później sekcja polska Kominternu skierowała go do pracy partyjnej w Polsce. Przeniósł się do Wilna, gdzie był sekretarzem komunistycznej młodzieżówki, a później Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi. Szybko został aresztowany i przez trzy lata odbywał karę w wileńskich Łukiszkach. W 1932 wrócił do KPZB jako sekretarz na Baranowicze, Słonim i Białystok. Od 1934 kierował krajową redakcją wydawnictw KC KPZB i publikował teksty w języku jidysz. W 1936 ponownie aresztowany i skazany na 6 lat więzienia, z którego uwolniła go agresja ZSRR na Polskę we wrześniu 1939.

Po uwolnieniu został redaktorem sowieckiej gazety okupacyjnej "Białystokier Sztern", żydowskiego organu Komitetu Obwodowego WKP(b). W chwili ataku III Rzeszy na ZSRR przebywał w Mińsku. Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej trafił do mińskiego getta, gdzie zginęła większość jego rodziny. Po opuszczeniu getta został komisarzem politycznym sowieckich oddziałów partyzanckich (Oddział partyzancki numer 106) działających w rejonie Puszczy Nalibockiej.

W 1946 jako repatriant powrócił do Polski. Należał do PPR, a następnie PZPR. Rozpoczął pracę w Centralnym Komitecie Żydów Polskich jako kierownik Wydziału Kultury i Propagandy oraz członek jego Prezydium. W latach 1949-1950 pełnił funkcję przewodniczącego CKŻP, a następnie aż do 1962 był przewodniczącym Zarządu Głównego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Do 1968 kierował "Fołks Sztyme" - organem prasowym PZPR w języku jidysz. Stanowisko to utracił w 1968 w wyniku antysemickiej nagonki po wydarzeniach marcowych, a także został usunięty z partii.

W 1970 wyjechał przez Paryż do Izraela, gdzie pracował w Bibliotece Narodowej w Jerozolimie oraz na Uniwersytecie Telawiwskim. Tam też zmarł w 1993 roku. W Polsce pozostała jego żona Walentyna.